در دنیای پژوهش امروز، تنها انتشار مقاله کافی نیست؛ پژوهشگران نیاز دارند روندهای علمی، نویسندگان تأثیرگذار، شبکههای همکاری و موضوعات داغ پژوهشی را شناسایی کنند. به همین دلیل تحلیل علمسنجی (Scientometric Analysis) به یکی از مهارتهای ارزشمند برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی، پژوهشگران و اعضای هیئت علمی تبدیل شده است.
به همین منظور، اخیراً ورکشاپ تخصصی «تحلیل علمسنجی با استفاده از نرمافزار VOSviewer» را برگزار کردم تا شرکتکنندگان با مفاهیم، ابزارها و مراحل اجرای یک تحلیل علمسنجی استاندارد آشنا شوند.
تحلیل علمسنجی چیست؟
تحلیل علمسنجی روشی کمی برای بررسی و تحلیل انتشارات علمی است که به پژوهشگران کمک میکند الگوهای تولید علم، روندهای تحقیقاتی، شبکههای همکاری و منابع تأثیرگذار را شناسایی کنند.
با استفاده از این روش میتوان به سؤالاتی مانند موارد زیر پاسخ داد:
- مهمترین موضوعات پژوهشی یک حوزه کداماند؟
- چه کشورها یا دانشگاههایی بیشترین نقش را در تولید علم دارند؟
- کدام مقالات بیشترین استناد را دریافت کردهاند؟
- شبکه همکاری میان پژوهشگران چگونه شکل گرفته است؟
چرا یادگیری تحلیل علمسنجی اهمیت دارد؟
امروزه بسیاری از پژوهشگران پیش از آغاز نگارش مقاله یا پایاننامه، از تحلیلهای علمسنجی برای شناسایی شکافهای پژوهشی و ترندهای علمی استفاده میکنند.
مهمترین مزایای این روش عبارتاند از:
- شناسایی روندهای نوظهور علمی
- کشف موضوعات داغ پژوهشی
- تحلیل شبکه همکاری پژوهشگران
- شناسایی مقالات و منابع کلیدی
- کمک به انجام مرور نظاممند و مطالعات مروری
- پشتیبانی از تصمیمگیریهای پژوهشی و سیاستگذاری علمی
در این ورکشاپ چه مباحثی آموزش داده شد؟
۱. آشنایی با پایگاههای استنادی
شرکتکنندگان با تفاوتها و کاربردهای دو پایگاه مهم علمی یعنی Scopus و Web of Science آشنا شدند و نحوه استخراج دادههای کتابسنجی از این پایگاهها را فرا گرفتند.
۲. طراحی استراتژی جستجوی علمی
یکی از مهمترین مراحل تحلیل علمسنجی، طراحی یک استراتژی جستجوی دقیق است. در این بخش نحوه استفاده از عملگرهای AND، OR و NOT و همچنین ساخت کوئریهای حرفهای برای بازیابی دادههای علمی آموزش داده شد.
۳. آمادهسازی و پاکسازی دادهها
بخش مهمی از موفقیت تحلیل علمسنجی به کیفیت دادهها وابسته است. در این قسمت روش حذف دادههای تکراری، یکسانسازی نام نویسندگان و استانداردسازی کلیدواژهها بررسی شد.
۴. آموزش نرمافزار VOSviewer
در بخش عملی ورکشاپ، شرکتکنندگان با امکانات VOSviewer آشنا شدند و نحوه ایجاد نقشههای علمی را به صورت گامبهگام فرا گرفتند.
از جمله تحلیلهای انجامشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تحلیل همرخدادی کلیدواژهها (Co-occurrence)
- تحلیل همنویسندگی (Co-authorship)
- تحلیل استنادها (Citation Analysis)
- تحلیل هماستنادی (Co-citation)
- تحلیل همکاری کشورها و مؤسسات
۵. تفسیر نقشههای علمی
بسیاری از افراد نحوه تولید نقشهها را میآموزند اما در تفسیر نتایج با چالش مواجه میشوند. در این بخش نحوه خواندن خوشهها، ارتباطات شبکهای و شناسایی موضوعات محوری آموزش داده شد.
VOSviewer چرا یکی از محبوبترین ابزارهای علمسنجی است؟
VOSviewer یکی از پرکاربردترین نرمافزارهای تحلیل کتابسنجی در جهان است که امکان ترسیم و تحلیل شبکههای علمی را با رابط کاربری ساده فراهم میکند.
مزایای این نرمافزار عبارتاند از:
- رایگان بودن
- یادگیری آسان
- قابلیت تحلیل دادههای Scopus و Web of Science
- ترسیم حرفهای شبکههای علمی
- تولید خروجیهای بصری مناسب برای مقالات و پایاننامهها
چه کسانی باید تحلیل علمسنجی را یاد بگیرند؟
این مهارت برای گروههای زیر بسیار کاربردی است:
- دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری
- پژوهشگران و اعضای هیئت علمی
- نویسندگان مقالات مروری و مرور نظاممند
- متخصصان مدیریت پژوهش
- علاقهمندان به تحلیل روندهای علمی
جمعبندی
تحلیل علمسنجی به پژوهشگران کمک میکند تصویری جامع از ساختار دانش در یک حوزه تخصصی به دست آورند. در این ورکشاپ تلاش شد تا شرکتکنندگان از مرحله طراحی استراتژی جستجو تا تحلیل و تفسیر نقشههای علمی در VOSviewer، یک مسیر عملی و کاربردی را تجربه کنند.
اگر شما نیز قصد دارید برای پایاننامه، مقاله مروری یا پروژههای پژوهشی خود از روشهای علمسنجی استفاده کنید، یادگیری این مهارت میتواند نقطه شروعی ارزشمند برای انجام پژوهشهای هدفمند و اثرگذار باشد.
برگزار کننده موسسه گیتی پژوه با همکاری دایره | مدرس مریم پورنقی کیکله
